Vijf vragen over victim blaming: “Bewustwording is de eerste stap”

• 22 februari 2026

Op Europese Dag van het Slachtoffer staan we stil bij de impact die woorden kunnen hebben. Hoe reageren we wanneer iemand vertelt over een ingrijpende gebeurtenis en hoe zo'n automatische eerste reactie over op de ander? We stellen strategisch beleidsadviseur Franck Wagemakers vijf vragen over victim blaming.

Wat is victim blaming precies?

“Victim blaming betekent dat de schuld bij het slachtoffer wordt gelegd, in plaats van bij de dader. Een slachtoffer wordt dan eigenlijk twee keer geraakt: eerst door wat er is gebeurd, en daarna door wat anderen erover zeggen. Dat kan heel direct zijn, zoals ‘het is je eigen schuld’. Maar het kan ook subtieler, bijvoorbeeld door vragen als: ‘Waarom liep je daar alleen?’ of ‘Waarom heb je op dat linkje geklikt?’. Daarmee geef je de indruk dat het slachtoffer iets verkeerd heeft gedaan.”

Gebeurt victim blaming bewust?

“Nee, vaak gebeurt het juist onbewust. De meeste mensen willen geen extra pijn veroorzaken. Het komt meestal door automatische denkprocessen in ons brein. Als er iets ergs gebeurt, zoeken we naar een verklaring. Dat geeft ons een gevoel van controle en veiligheid. Maar waarom-vragen zoals ‘Waarom heb je niet om hulp geroepen?’ kunnen bij het slachtoffer gevoelens van schuld en schaamte oproepen. En daarmee ook herstel in de weg staan. Daarom is het belangrijk dat we ons bewust worden van onze woorden.”

Veel mensen hebben een blinde vlek voor hun eigen gedrag. Zij denken zelf nauwelijks aan victim blaming te doen, terwijl 1 op de 5 slachtoffers toch victim blaming ervaart. Opvallend is dat dit ook relatief vaak voorkomt vanuit de eigen familie- en kennissenkring; van de slachtoffers die te maken hebben gekregen met victim blaming, geven 7 op de 10 aan dit bij familie of vrienden ervaren te hebben. Terwijl zij juist zo belangrijk zijn als steunbron.”

Kunnen mensen er iets aan doen als het zo automatisch gaat?

“Ja, zeker. Dat iets automatisch gebeurt, betekent niet dat het onschuldig is. Bewustwording is de eerste stap. Je kunt een automatische gedachte hebben, maar je hoeft die niet uit te spreken. Je kunt er ook voor kiezen om zonder oordeel te reageren en steun te geven. Dat maakt een groot verschil voor het slachtoffer.”

Wat zijn veelvoorkomende denkfouten bij victim blaming?

“Er zijn drie belangrijke denkfouten. De eerste is ‘wijsheid achteraf’: denken dat het voorspelbaar was en voorkomen had kunnen worden. De tweede is het idee van het ‘ideale slachtoffer’: dat alleen kwetsbare mensen slachtoffer worden. De derde is het geloof in een ‘rechtvaardige wereld’: het idee dat slechte dingen alleen gebeuren bij mensen die verkeerde keuzes maken. Deze gedachten geven ons een gevoel van veiligheid, maar ze doen geen recht aan het slachtoffer.”

Hoe kun je als naaste of professional wél helpend reageren?

“Luister zonder oordeel. Vermijd waarom-vragen. Erken wat iemand heeft meegemaakt en geef ruimte aan emoties. En benoem duidelijk dat de verantwoordelijkheid bij de dader ligt. Erkenning en veiligheid zijn heel belangrijk voor herstel. De kern is: een slachtoffer is nooit verantwoordelijk voor wat hem of haar is aangedaan.”