Het verwerkingsschema

Het verwerkingsschema is een model dat helpt om te begrijpen hoe mensen reageren op een ingrijpende gebeurtenis én hoe herstel daarna verloopt. Gebruik het schema ook om de stressreacties te normaliseren door uit te leggen dat het om veelvoorkomende reacties gaat. 

Onder de afbeelding staat het schema uitgelegd in tekst. Klik op de afbeelding om te vergroten. 

De vier pijlers 

Het verwerkingsschema bestaat uit vier pijlers. 

Pijler 1: het dagelijks leven 

De wereld is voorspelbaar, beheersbaar en rechtvaardig. Je voelt je min of meer onkwetsbaar. Je kunt je welzijn in die fase zien als de temperatuur op een thermometer — die staat op een prettige, stabiele stand. 

Pijler 2: de ingrijpende gebeurtenis 

Er gebeurt iets onverwachts, iets overweldigends, soms zelfs levensbedreigends. Je voelt je bedreigd of machteloos. En vaak komt ook de vraag op: “Waarom ik? Waarom nu?” 

Pijler 3: veel voorkomende reacties

Je lichaam reageert automatisch — zonder dat je daar invloed op hebt. Je kunt gaan vechten, vluchten, verstijven of meebewegen met de situatie. Na de gebeurtenis komen vaak stressreacties op gang. 

Pijler 4: herstel

De spanning neemt geleidelijk af, en stap voor stap pak je de draad van het leven weer op. 

Stressreacties 

Na een ingrijpende gebeurtenis kun je last krijgen van verschillende stressreacties. We noemen er vier. 

Herbeleven

Je hebt het gevoel dat het opnieuw gebeurt. In dromen of nachtmerries, of door beelden, geluiden of geuren die je terugbrengen naar dat moment. 

Hyperalertheid

Je bent schrikachtig en voortdurend waakzaam. Je voelt je onveilig en hebt weinig vertrouwen in anderen. Je slaapt slecht, hebt moeite met concentreren en kunt snel geïrriteerd of overgevoelig zijn. 

Vermijding

Je probeert alles te ontwijken wat met de gebeurtenis te maken heeft: plaatsen, mensen, gesprekken of voorwerpen. Je wil er liever niet over praten en probeert herinneringen en gevoelens weg te drukken. 

Verandering in denken en voelen

Je kunt negatieve gedachten krijgen, of last van angst, boosheid, schuld of schaamte. Sommige mensen voelen zich vervreemd van anderen, somber, lusteloos of moe. Soms zijn er zelfs stukken herinnering verdwenen. 

Herstel na verloop van tijd

In de meeste gevallen nemen deze stressreacties binnen vier tot zes weken af. De spanning zakt, en de thermometer — het symbool voor je welzijn — komt langzaam weer terug op de temperatuur van vóór de gebeurtenis. 

Als het herstel uitblijft 

Maar soms lukt dat niet vanzelf. Blijven de klachten langer dan zes weken aanhouden, dan is het verstandig om hulp te zoeken. Een goed begin is een gesprek met de huisarts, om samen te kijken welke hulp passend is. 

Tot slot

Na verloop van tijd vinden de meeste mensen hun evenwicht terug. Het dagelijks leven hervat zich, al kan er nog onzekerheid of verdriet blijven. Maar stap voor stap komt de rust terug — en kun je de draad van het leven weer oppakken.

Window of Tolerance

Het model Window of Tolerance laat zien hoe we omgaan met spanning – en wat er gebeurt als die spanning te groot wordt.

Het model 'window of tolerance' kan helpen in het gesprek. Iemands ‘tolerantieraam’ kan door een ingrijpende gebeurtenis kleiner worden. Daardoor kunnen stressreacties eerder worden getriggerd. Tijdens gesprekken is het cruciaal om iemand te helpen terug te keren naar het 'hier en nu', stress te verminderen en begrip te tonen voor gevoelens.

Onder de afbeelding wordt het model uitgelegd in woorden. Klik op de afbeelding om te vergroten. 

Binnen je window 

Centraal in dit model staat de Window of Tolerance. Dat is de zone van optimale spanning. Binnen die zone voel je je in balans. Je kunt goed contact maken met anderen. Je kunt je inleven in wat een ander voelt, en daar rustig over praten. Je hebt overzicht over de situatie, je kunt helder denken, en als iemand te ver gaat, dan kun je rustig aangeven waar je grenzen liggen. Kortom: je kunt de stress en spanning aan en prima omgaan met stress. 

Buiten je window 

Maar soms gebeurt er iets ingrijpends. Een heftige gebeurtenis kan ervoor zorgen dat je buiten je Window of Tolerance komt. Je raakt dan ontregeld. Dat is een normale reactie op een abnormale gebeurtenis. Die ontregeling kan zich op twee manieren uiten. 

Overlevingsreacties

Overlevingsreacties zijn helpende reacties na een ingrijpende gebeurtenis. Overlevingsreacties hebben als doel de situatie te overleven door in veiligheid te komen of de situatie met zo min mogelijk schade door te komen. Je hebt geen bewuste controle over deze reacties. Ze zijn bedoeld om te overleven.

Ook nadat de gebeurtenis weer veilig is, kan iemand gevoelig blijven voor soortgelijke omstandigheden of situatie die doen denken aan een gebeurtenis die voor verhoogde spanning zorgt. Dit kan invloed hebben op de gesprekken die je met iemand hebt. Het helpt om daarmee rekening te houden in de manier waar op je de ander benadert. Bij elke overlevingsreactie past een specifieke manier van communiceren.

1. Hyper-arousal: vechten of vluchten

De eerste reactie noemen we hyper-arousal. Je lichaam komt in de actiestand. Je vecht, je vlucht, of je roept om hulp. Hoe mensen zich precies gedragen verschilt per persoon. Je hartslag stijgt, je bent gespannen en alert. Je kan sterke emoties voelen, bang, boos, verdrietig. Het kan dat je de neiging hebt om veel te praten, te schrijven, te bellen of te appen. Ook het herbeleven van wat er is gebeurd komt voor.

Tip
Deze reactie gaat vaak gepaard met veel lading en emotie. Iemand moet dan vaak eerst stoom afblazen voordat adviezen aankomen.

2. Hypo-arousal: bevriezen of overgave (meebewegen)

De tweede reactie is hypo-arousal. Dat is het tegenovergestelde: je lichaam schakelt als het ware uit. Je verstijft, stort in, of geeft je over aan de situatie. Bij seksueel geweld zie je dit bijvoorbeeld vaak: het lichaam ‘bevriest’ of beweegt juist mee om de situatie zo snel mogelijk te laten stoppen. Soms treedt ook dissociatie op: je hebt het gevoel dat je er niet meer echt bent, alsof je buiten de situatie staat of los van de wereld. Bij deze reactie lijkt iemand naar binnen gekeerd. Er kan sprake zijn van een zekere afwezigheid. Het contact met anderen is dan moeilijker. Soms is er afwijzend of passief-agressief gedrag. En soms lijkt iemand bijna verlamd: nauwelijks in staat om te praten of te bewegen. 

Tip
Bij iemand die op deze manier reageert, komt informatie vaak niet binnen. Probeer iemand terug te brengen in het hier en nu: neem de tijd, noem iemands naam, bied een glas water aan, vraag om even rustig adem te halen of stel een korte concrete vraag. Het kan ook helpen om samen een eindje te gaan wandelen of koffie te halen. 

Terug naar binnen je window 

Na een ingrijpende gebeurtenis, als de situatie weer veilig voelt, zal je na verloop van tijd weer terugkeren binnen je Window of Tolerance. Werken aan je herstel kan ervoor zorgen dat de spanning weer hanteerbaar wordt en je window of tolerance groter wordt. Dat kan op verschillende manieren. Door erover te praten. Door ademhalingsoefeningen te doen. Door afleiding te zoeken. Of door iets te doen wat rust geeft. 

Als de window kleiner wordt 

Soms is dat herstel moeilijker of zijn er omstandigheden die voor spanning zorgen. Bij herhaalde of langdurige traumatische ervaringen kan je Window of Tolerance kleiner worden. Dan raak je sneller ontregeld, en kom je dus ook eerder buiten je window of tolerance. Het helpt om in die situaties contact te zoeken met een naaste of hulpverlener zoals je huisarts om in gesprek te gaan over wie of wat je kan helpen. 

Het model van de veerkracht

Dit model geeft een weergave van welke variabelen bijdragen aan veerkracht en helpt in te schatten hoe veerkrachtig iemand is.

Het model Veerkracht variabelen helpt om iemands veerkracht in te schatten. Draagkracht en draaglast vormen daarin de 2 armen van de weegschaal. Loop in je hoofd de variabelen door, schat hun ‘gewicht’ in en plaats ze aan de juiste zijde van de weegschaal. Soms kan een variabele zowel helpend als belastend zijn, bijvoorbeeld bij familieleden die je verder helpen en familieleden die je belemmeren. Vul ze dan ook beide in.

Onder de afbeelding wordt het model uitgelegd in tekst. Klik op de afbeelding om te vergroten. 

Het beeld van de weegschaal 

Stel je een weegschaal voor. Aan de ene kant van de weegschaal ligt de draaglast. Aan de andere kant ligt de draagkracht. 

Onder draaglast verstaan we de dingen die het leven zwaarder maken. Draagkracht gaat over datgene wat helpt om de last te dragen.

Draaglast en draagkracht hebben invloed op iemands veerkracht: de kracht om te herstellen na een heftige gebeurtenis.

Het model geeft een indicatie van wat er in iemands leven bijdraagt aan het herstel. Is iemand daar goed toe in staat, dan slaat de weegschaal door naar de kant van de draagkracht. Het verbeteren van de balans kan door: 

• de draagkracht te vergroten, 

• en door de draaglast te verminderen. 

Variabelen binnen het model

Binnen dit model spelen verschillende variabelen een rol. Deze variabelen kunnen soms een draaglast zijn, maar in andere situaties juist draagkracht bieden. Je kunt de verschillende variabelen een plaats geven op de weegschaal, ergens op de balans tussen draaglast en draagkracht. Dit doe je vaak al automatisch, maar door alle variabelen langs te lopen en er je gedachten over te laten gaan, krijg je een beter beeld van iemands veerkracht en waar je het beste op kunt inzetten als je iemand ondersteunt in zijn of haar herstel. 

Benut iemands krachtbronnen

Benut iemands persoonlijke krachtbronnen in het herstelproces. Voor de een is dat sporten, voor de ander wandelen of met een vriend praten. Steun uit de omgeving en erkenning vergroten de zelfredzaamheid en dragen bij aan herstel en verwerking.

We lopen de variabelen nu één voor één langs. 

1. De ingrijpende gebeurtenis zelf is vrijwel altijd een draaglast. Het is immers iets waardoor dingen die je vanzelfsprekend vond in je leven ineens anders zijn, zonder dat je erom gevraagd had. 
2. Ook de relatie of het gezin waarin iemand leeft is belangrijk. Is er sprake van spanningen, conflicten of onveiligheid, dan kan dat het herstel bemoeilijken. Is er juist steun, begrip en rust, dan kan dit een belangrijke bron van draagkracht zijn. 
3. De persoonlijkheid van iemand speelt eveneens een rol. Iemand die hoopvol is en denkt “Dit komt uiteindelijk goed,” ervaart vaak meer draagkracht. Iemand die vooral problemen ziet en weinig vertrouwen heeft in oplossingen, kan juist sneller overbelast raken. 
4. Ook werk of studie zijn van invloed. Een veilige werkplek of begripvolle opleiding kan steunend zijn. Andersom kan werk of studie ook voor spanning zorgen en als draaglast worden ervaren. 
5. Daarnaast tellen eerdere ervaringen met ingrijpende gebeurtenissen mee. Soms geven die ervaringen kracht, soms worden ze nog als last ervaren. 
6. Het netwerk van iemand is van grote betekenis. Heeft iemand mensen om zich heen
   die luisteren, helpen en meedenken, dan vergroot dat de draagkracht aanzienlijk. 
7. Ook je levensovertuiging kan steun bieden en richting geven aan het omgaan met wat is gebeurd. 
8. Verder spelen persoonlijke kenmerken een rol, zoals intelligentie (IQ), emotionele intelligentie (EQ) en de manier waarop iemand omgaat met onzekerheid en verandering. Dit noemen we ook wel de copingstijl. 
9. Tot slot zijn er de voorzieningen waar iemand gebruik van kan maken. Dat kan professionele hulp zijn, zoals ondersteuning via werk of maatschappelijke hulpverlening. Behalve deze variabelen kunnen er nog andere variabelen zijn die een rol spelen in iemands leven. Ieder persoon en situatie is anders. Het model is er slechts om te helpen om inzicht te krijgen in de situatie. 

Door bewust te kijken wat iemand belast en wat iemand versterkt, kan de balans verschuiven en kan de veerkracht verbeteren. Dat begint al bij eenvoudige dingen: een luisterend oor, een begripvolle reactie of iemand die meedenkt zonder direct de regie over te nemen.